Ομιλία στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής για το νόμο-πλαίσιο της Κυβέρνησης για την τριτοβάθμια εκπαίδευση
Η κυβέρνηση της ΝΔ κατόρθωσε επιτέλους, τρία χρόνια μετά την εκλογή της και οχτώ μήνες μετά την πρώτη της απόπειρα με το προσχέδιο που τόση αναστάτωση δημιούργησε στα ΑΕΙ, να καταθέσει ένα νέο νόμο-πλαίσιο για την τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Το ΠΑΣΟΚ έχει αποδείξει επανειλημμένα, όχι μόνο σε επίπεδο ρητορείας αλλά και με τη μέχρι σήμερα πολιτική του πρακτική, πως αντιμετωπίζει τα θέματα της Παιδείας με πολιτική ευθύνη. Η συναίνεση, η αναζήτηση κοινών τόπων και η υποστήριξη ρεαλιστικών και βιώσιμων μεταρρυθμίσεων αποτελεί την απόλυτη προτεραιότητά μας, σε ένα ζήτημα που θεωρούμε ύψιστης εθνικής σημασίας.
Κι όμως η κυβέρνηση για άλλη μία φορά, αμέσως μετά την απαράδεκτη στάση της κατά τη διαδικασία της συνταγματικής αναθεώρησης, δε μας αφήνει περιθώρια επιλογής. Το σχέδιο νόμου που κατατέθηκε είναι αποσπασματικό, πρόχειρο και δειλό. Είναι με δυο λόγια σαφώς κατώτερο του αναμενομένου.
Το σχέδιο νόμου που κατατέθηκε είναι αποσπασματικό, πρόχειρο και δειλό. Είναι με δυο λόγια σαφώς κατώτερο του αναμενομένου.
Οι προβλέψεις του όχι απλώς δε συνιστούν τομή ή επανάσταση, αλλά θα μπορούσαν κάλλιστα να χαρακτηριστούν απλώς αυτονόητες και ήδη επιβεβλημένες –αν όχι ξεπερασμένες- από την πραγματικότητα.
Το γεγονός πως στο επίκεντρο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης για την τριτοβάθμια εκπαίδευση βρίσκονται τα θέματα του ασύλου και των αιώνιων φοιτητών είναι ενδεικτικό του επιφανειακού χαρακτήρα και της έλλειψης σοβαρότητας των κυβερνητικών χειρισμών.
Ο νόμος-πλαίσιο της ΝΔ δεν κάνει καμία απολύτως αναφορά στο θέμα της έρευνας, δεν εισάγει καμία καινοτομία στο ζήτημα της εισαγωγής των φοιτητών, ούτε και θέτει επί τάπητος το ακανθώδες θέμα της χρηματοδότησης – ή μάλλον της υποχρηματοδότησης.
Με άλλα λόγια έχουμε να κάνουμε με μια πρόταση συντηρητική, που είναι εμφανώς κατώτερη των περιστάσεων και των πραγματικών αναγκών του ελληνικού πανεπιστημίου.
Ταυτόχρονα αποσιωπούνται κρίσιμα ζητήματα από τα οποία στην ουσία κρίνεται η αναβάθμιση των πανεπιστημίων. Ο νόμος-πλαίσιο της ΝΔ δεν κάνει καμία απολύτως αναφορά στο θέμα της έρευνας, δεν εισάγει καμία καινοτομία στο ζήτημα της εισαγωγής των φοιτητών, ούτε και θέτει επί τάπητος το ακανθώδες θέμα της χρηματοδότησης – ή μάλλον της υποχρηματοδότησης, στην οποία έχει βυθιστεί η ελληνική εκπαίδευση παρά τις περί του αντιθέτου προεκλογικές υποσχέσεις της κυβέρνησης.
Τη στιγμή που καλούμαστε να σχεδιάσουμε το μέλλον, η ΝΔ αδυνατεί ακόμη και να οριοθετήσει τις αναγκαίες προτεραιότητες.
Περνώ κατ’ ευθείαν στο δια ταύτα. Ποιο είναι το αποτέλεσμα της χθεσινής πρωτοβουλίας;
Μήπως πρόκειται τα πανεπιστημιακά πτυχία να αναβαθμιστούν; Οι νέοι μας να αποκτήσουν επιτέλους πρόσβαση σε πτυχία με αξία;
Μήπως άνοιξαν ή πρόκειται σύντομα να ανοίξουν τα πανεπιστήμια;
Ακριβώς το αντίθετο.
Οι κινητοποιήσεις συνεχίζονται. Η υποτιθέμενη μεταρρύθμιση αντί να λύνει τα προβλήματα δημιουργεί νέα. Αντί να καταλαγιάζει τη σύγκρουση, ρίχνει λάδι στη φωτιά.
Αυτό δεν είναι τυχαίο. Έχει να κάνει ακριβώς με τη γενικότερη φιλοσοφία και τις επιμέρους ρυθμίσεις του συγκεκριμένου νόμου.
Στο σημείο αυτό θα ήθελα να επισημάνω ένα στοιχείο που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό. Μεταξύ του προσχεδίου που κατατέθηκε τον περασμένο Μάιο και του νομοσχεδίου που έχουμε στα χέρια μας σήμερα υπάρχει πολύ σημαντική απόκλιση.
Το σημερινό νομοσχέδιο διέπεται από μια διαφορετική φιλοσοφία, πολύ πιο ρεαλιστική, σχετικά με την ενίσχυση της αυτοδιοίκησης των ιδρυμάτων. Από ένα ασφυκτικό, ρυθμιστικό κείμενο οδηγηθήκαμε σε ένα σχέδιο νόμου που δικαιολογεί σε αρκετά σημεία του το χαρακτηρισμό του πλαισίου.
H κυβέρνηση υποχώρησε άτακτα υπό την πίεση της γενικευμένης κατακραυγής που ακολούθησε την πρόταση του περασμένου Μαΐου και υιοθέτησε ένα μεγάλο μέρος από τις απόψεις που κατατέθηκαν.
Αυτό όμως δεν οφείλεται σε κάποια αλλαγή των κυβερνητικών προτεραιοτήτων για την παιδεία. Δεν είναι δυνατόν η ηγεσία του ΥΠΕΠΘ να βρήκε ξαφνικά το φως της μέσα σε λίγους μήνες. Εκείνο που στην πραγματικότητα συνέβη είναι πως η κυβέρνηση υποχώρησε άτακτα υπό την πίεση της γενικευμένης κατακραυγής που ακολούθησε την πρόταση του περασμένου Μαΐου και υιοθέτησε ένα μεγάλο μέρος από τις απόψεις που κατατέθηκαν.
Έτσι εξηγείται η αποσπασματικότητα και η προχειρότητα των ρυθμίσεων. Όχι μόνο δεν υπήρξαν προϊόν κατασταλαγμένου προβληματισμού, αλλά στην πραγματικότητα δεν εκφράζουν καν τις πραγματικές προθέσεις της κυβέρνησης. Γι’ αυτό και όλα τα σημεία που υποτίθεται πως εισάγουν ορισμένες καινοτομίες αιωρούνται στο κενό.
Σε όλα τα σημεία στα οποία θα αναφερθώ η κυβέρνηση δεν κατάφερε να προσφέρει πραγματικές απαντήσεις, δε μπόρεσε ή δε θέλησε να πλαισιώσει τις εισηγούμενες αλλαγές με το πλέγμα των διοικητικών αλλαγών και των δημόσιων πολιτικών που είναι απολύτως απαραίτητες για να λειτουργήσουν στην πράξη.
Αυτοδιοίκηση
Το ΠΑΣΟΚ στηρίζει τη συνταγματική επιταγή για πλήρη αυτοδιοίκηση του δημόσιου πανεπιστημίου. Με τον όρο πλήρης αυτοδιοίκηση εννοείται η δυνατότητα του δημόσιου πανεπιστημίου να αποφασίζει αυτόνομα και σε σύντομο χρονικό διάστημα για τα τμήματα και τις σχολές που θέλει να ιδρύσει, τους φοιτητές που είναι σε θέση να δεχθεί, το προσωπικό που επιθυμεί να προσλάβει.
Ο νόμος πλαίσιο της Νέας Δημοκρατίας προσφέρει στο πανεπιστήμιο ένα εργαλείο αυτοδιοίκησης, την τετραετή προγραμματική σύμβαση, χωρίς όμως ουσιαστική αυτοτέλεια.
Ουσιαστικά όλα όσα είναι σε θέση να πράξει σήμερα ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο.
Ο νόμος πλαίσιο της Νέας Δημοκρατίας προσφέρει στο πανεπιστήμιο ένα εργαλείο αυτοδιοίκησης, την τετραετή προγραμματική σύμβαση, χωρίς όμως ουσιαστική αυτοτέλεια και κυρίως χωρίς μείωση του χρόνου που χρειάζεται για τη λήψη μιας απόφασης.
Για παράδειγμα οι προτάσεις της Συγκλήτου συνεχίζουν να συνοδεύονται από όλη την γραφειοκρατία των εκθέσεων βιωσιμότητας και σκοπιμότητας καθώς και της διαδικασίας ελέγχου της νομιμότητας, οι οποίες πολύ λίγο απέχουν από το να καταστούν διαδικασίες πολιτικού ελέγχου του πανεπιστημίου από τη Μητροπόλεως, όπως άλλωστε ισχύει μέχρι σήμερα.
Αξιολόγηση και κοινωνική λογοδοσία
Το ΠΑΣΟΚ πιστεύει ότι κάθε Πανεπιστήμιο πρέπει να αξιολογείται με βάση τους στόχους που το ίδιο έχει δημοσιοποιήσει και συμφωνήσει με την πολιτεία. Ο έλεγχος όμως και η αξιολόγηση δεν είναι δυνατόν να διεξάγεται από τις υπηρεσίες του Υπουργείου, όπως προτείνει η Κυβέρνηση στο Νόμο Πλαίσιο.
Η πολιτεία πρέπει να αξιολογεί μέσω μιας Ανεξάρτητης Αρχής Αξιολόγησης, συνταγματικά κατοχυρωμένης, και στη συνέχεια να πιστοποιεί τα αποτελέσματα.
Ο έλεγχος και η αξιολόγηση δεν είναι δυνατόν να διεξάγεται από τις υπηρεσίες του Υπουργείου, όπως προτείνει η Κυβέρνηση στο Νόμο Πλαίσιο.
Στις προγραμματικές συμφωνίες κράτους-Πανεπιστημίου, όπως έχει προτείνει και ο Πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ στα 15 σημεία που ανακοίνωσε για την Παιδεία, πρέπει να αξιολογείται μεταξύ άλλων και το ποσοστό των φοιτητών που ολοκληρώνουν τις σπουδές τους στον ελάχιστο απαιτούμενο χρόνο καθώς και το ποσοστό αυτών που βρίσκουν εργασία σε διάστημα ενός έτους από την αποφοίτησή τους.
Άσυλο
Το ΠΑΣΟΚ θεωρεί ότι:
α) η προστασία του δημόσιου πανεπιστημίου από τον τραμπουκισμό και τις συνεχείς καταστροφές εξαρτάται από το κατά πόσο πανεπιστημιακοί και φοιτητές διαθέτουν τη βούληση και την υπευθυνότητα να εφαρμόσουν το ισχύον νομικό πλαίσιο, τόσο αναφορικά με το άσυλο όσο και σε σχέση με το κοινό ποινικό δίκαιο. Σε κάθε περίπτωση, σε ένα αυτοδιοικούμενο πανεπιστήμιο, η ευθύνη της προστασίας του ανήκει στο ίδιο το ίδρυμα.
β) πέρα από το ζήτημα της εφαρμογής, η όποια αλλαγή του θεσμικού πλαισίου που διέπει το Άσυλο πρέπει να συνδέεται άμεσα με συγκεκριμένες ευθύνες για όσους συνεχίζουν να μην εφαρμόζουν το νόμο. Τέτοια πρόβλεψη στο νόμο πλαίσιο που κατέθεσε η Κυβέρνηση δεν υπάρχει.
Διάρκεια Σπουδών
Η πανεπιστημιακή εκπαίδευση στην Ελλάδα έχει διευρυνθεί κοινωνικά. Στο πανεπιστήμιο έχει εισρεύσει πολύ μεγαλύτερος από ό,τι στο παρελθόν αριθμός φοιτητών. Αυτή η διεύρυνση, μαζί με τη μαζική – εδώ και λίγες δεκαετίες – είσοδο των γυναικών στα πανεπιστήμια, είναι μια σιωπηλή μεταρρύθμιση, αν όχι επανάσταση, για την οποία ξέρουμε λίγα πράγματα.
Αντί να διαχωρίζουμε τους φοιτητές σε αιώνιους και μη, πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας στην υπαρκτή σήμερα διαφοροποίηση ανάμεσα σε εργαζόμενους και μη εργαζόμενους φοιτητές.
Δυστυχώς δεν έχουμε μελετήσει τις επιπτώσεις αυτής της μεγάλης μεταβολής, πέρα από το γεγονός της αύξησης των άνεργων πτυχιούχων.
Αντί λοιπόν να διαχωρίζουμε τους φοιτητές σε αιώνιους και μη, πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας στην υπαρκτή σήμερα διαφοροποίηση ανάμεσα σε εργαζόμενους και μη εργαζόμενους φοιτητές.
Απαιτείται συνεπώς η θεσμοθέτηση των σπουδών part-time για όσους τις έχουν ανάγκη, ενώ για όλους τους υπόλοιπους σπουδαστές πλήρους φοίτησης απαιτούνται αυστηρότερα από τα προβλεπόμενα χρονικά όρια. Τα ενιαία όρια που προτείνει η κυβέρνηση εξισώνουν τους εργαζόμενους με τους ασυνεπείς. Η στοιχειώδης κοινωνική ευαισθησία επιβάλλει μια ριζικά διαφορετική προσέγγιση.
Συγγράμματα
Με το προσχέδιο του Ιουνίου 2006 η Κυβέρνηση πρότεινε τη δημιουργία μιας εθνικής λίστας συγγραμμάτων. Αφού έκανε ένα γύρο γύρω από τον εαυτό της, με το νέο Νόμο Πλαίσιο η Κυβέρνηση πρότεινε να ισχύσει αυτό που ήδη ισχύει: το ένα και μοναδικό σύγγραμμα το οποίο θα επιδοτείται το κράτος και το οποίο θα συνοδεύεται από μια βιβλιογραφία απαραίτητη για τη μελέτη των φοιτητών.
Το ΠΑΣΟΚ προτείνει την κατάργηση της λογικής του ενός διδακτικού συγγράμματος. Όλα τα συγγράμματα και η απαραίτητη βιβλιογραφία πρέπει να διατίθενται δωρεάν στο διαδίκτυο.
Είναι χαρακτηριστικό πως τα ΑΕΙ δεν έχουν καμία δικαιοδοσία-ευελιξία στο χειρισμό του οικονομικού κωδικού για τα δωρεάν συγγράμματα. Αν δηλαδή ένα ΑΕΙ αποφασίσει πως επιθυμεί να αξιοποιήσει τα συγκεκριμένα κονδύλια για να εμπλουτίσει τη βιβλιοθήκη του δεν έχει δικαίωμα να το πράξει.
Το ΠΑΣΟΚ προτείνει την κατάργηση της λογικής του ενός διδακτικού συγγράμματος. Όλα τα συγγράμματα και η απαραίτητη βιβλιογραφία πρέπει να διατίθενται δωρεάν στο διαδίκτυο. Το πανεπιστήμιο, με πόρους που διατίθενται από το κράτος, οφείλει να αγοράσει τα πνευματικά δικαιώματα των συγγραμμάτων και να εξασφαλίσει την τοποθέτησή τους στο διαδίκτυο για να είναι προσβάσιμα σε όλους τους φοιτητές. Παράλληλα πρέπει να γίνει επιτέλους μια σοβαρή επένδυση στις Βιβλιοθήκες.
Πρυτανικές Εκλογές – Εκλογές Προέδρου Τμήματος
Ο Νόμος Πλαίσιο συνεχίζει την παράδοση του ισχυρού δεσμού μεταξύ των κομματικοποιημένων φοιτητικών παρατάξεων αφενός και των διοικητικών αρχών των ΑΕΙ αφετέρου.
Ο Νόμος Πλαίσιο προβλέπει ότι για την εκλογή του Πρύτανη, του αντι-Πρύτανη και του Προέδρου Τμήματος οι φοιτητές – με καθολική ψηφοφορία και ανεξάρτητα από το ποσοστό συμμετοχής τους– μετέχουν στις σχετικές ψηφοφορίες με συντελεστή βαρύτητας της τάξης του 40%.
Η συμμετοχή των φοιτητών στη διοίκηση του πανεπιστημίου πρέπει να είναι ισχυρή, αλλά ανάλογη του ποσοστού συμμετοχής τους στις εκλογικές διαδικασίες.
Υποχρεώσεις Μελών ΔΕΠ – Δημοσιότητα
Ο νέος Νόμος Πλαίσιο, για τα μέλη ΔΕΠ προβλέπει μόνο νέες υποχρεώσεις: δέσμευση του καθεστώτος απασχόλησης των μελών ΔΕΠ σε προοπτική τετραετίας με δήλωσή τους για το αν θα είναι πλήρους ή μερικής απασχόλησης στα επόμενα τέσσερα χρόνια, συμμετοχή σε εκλεκτορικά σώματα τμημάτων διαφορετικών από το δικό τους, δημιουργία και διατήρηση δικτυακών τόπων και ιστοσελίδων με ευθύνη των μελών ΔΕΠ χωρίς πρόβλεψη καμιάς ειδικής τεχνικής ή οικονομικής υποστήριξης, κ.ά.
Ορισμένες νέες υποχρεώσεις των μελών ΔΕΠ είναι αναγκαίες, αλλά δεν συνοδεύονται από νέα δικαιώματα ούτε από οποιαδήποτε διοικητική υποστήριξη. Δεν προσφέρονται κίνητρα σταδιοδρομίας ή εκπαιδευτικά και ερευνητικά κίνητρα στα μέλη ΔΕΠ, τα οποία αποτελούν τη σπονδυλική στήλη κάθε πανεπιστημίου.
Χρηματοδότηση
Στο Νόμο Πλαίσιο δε υπάρχει λέξη για τη χρηματοδότηση. Οποιαδήποτε όμως προσπάθεια αναβάθμισης υπό το σημερινό καθεστώς υποχρηματοδότησης είναι εξ ορισμού καταδικασμένη. Το ΠΑΣΟΚ εγγυάται την συνεχή αύξηση της χρηματοδότησης για την παιδεία, ώστε να επιτευχθεί ο στόχος του 5% επί του ΑΕΠ.
Το ΠΑΣΟΚ εγγυάται την συνεχή αύξηση της χρηματοδότησης για την παιδεία, ώστε να επιτευχθεί ο στόχος του 5% επί του ΑΕΠ.
Από τον πρώτο προϋπολογισμό που θα καταρτίσει η κυβέρνησή του ΠΑΣΟΚ, η αύξηση αυτή θα φτάσει το ένα δισεκατομμύριο ευρώ. Επιπλέον έχουμε δεσμευτεί πως το 40% του Δ’ ΚΠΣ θα αξιοποιηθεί στους ανθρώπινους πόρους.
Σύνδεση της ανώτατης εκπαίδευσης με την έρευνα και την παραγωγή
Ο νέος Νόμος Πλαίσιο αγνοεί την πρόταση της ΕΕ για σύναψη δομημένων εταιρικών σχέσεων ανάμεσα σε πανεπιστήμια και επιχειρήσεις με στόχο την ανεύρεση εναλλακτικών οικονομικών πόρων και την καλύτερη διασύνδεση των σπουδών με την αγορά εργασίας.
Το ΠΑΣΟΚ, με την πρόταση 15 σημείων για την παιδεία την οποία κατέθεσε πριν από μερικούς μήνες, ενθαρρύνει τη συνεργασία, τη συνέργεια και τη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα στην έρευνα, κάτω από την εποπτεία των Πανεπιστημίων.
Μερικά καίρια ερωτήματα:
- Ποια η δέσμευση της Πολιτείας απέναντι στα ΑΕΙ, στα πλαίσια των τετραετών συμφωνιών; Ποιες οι δικλείδες ασφαλείας για τη διασφάλιση της έγκαιρης καταβολής των κονδυλίων από τη μεριά της Πολιτείας;
- Είναι σε θέση το ΥΠΕΠΘ με την ισχύουσα διάρθρωση και το γραφειοκρατικό του χαρακτήρα, ο οποίος δεν έχει μεταβληθεί στο ελάχιστο, να υποστηρίξει τη λειτουργία των αυτοτελών ΑΕΙ; Ποιες ρυθμίσεις του νομοσχεδίου κινούνται στην κατεύθυνση της άρσης των γραφειοκρατικών εμποδίων και της γενικότερης βελτίωσης των υπηρεσιών προκειμένου να ελπίζουμε πως θα γίνει εφικτή η διεκπεραίωση των προβλεπόμενων διαπραγματεύσεων μέσα στα πλαίσια και στα χρονικά περιθώρια που ορίζονται στο νομοσχέδιο;
- Είναι σαφές πως με τη σημερινή διοικητική τους δομή τα πανεπιστήμια και τα ΤΕΙ είναι αδύνατο να υποστηρίξουν το σχεδιασμό για την υλοποίηση των τετραετών συμφωνιών. Υπάρχει κάποια πρόβλεψη στο νομοσχέδιο στην κατεύθυνση της αλλαγής της διοικητικής δομής των ΑΕΙ;
- Ποια η θέση της κυβέρνησης για την έρευνα και την ανάπτυξη; Δε θα έπρεπε να υπάρχουν σχετικές προβλέψεις στο Νόμο Πλαίσιο;
- Δε θεωρεί η κυβέρνηση τον τρόπο εισαγωγής στα ΑΕΙ μία από τις κρίσιμες παραμέτρους της εκπαιδευτικής διαδικασίας, η οποία επιτέλους θα έπρεπε να αποκεντρωθεί; Γιατί δεν έκανε τίποτα γι’ αυτό;
Συμπέρασμα: Η ΝΔ με το Νόμο Πλαίσιο που καταθέτει κινείται στο όριο του απόλυτα αυτονόητου και μάταια πασχίζει να κρύψει το δεξιό συντηρητισμό της πίσω από ένα ψευδομεταρρυθμιστικό προσωπείο.
Υποτάσσοντας την εκπαιδευτική της πολιτική στη μικροπολιτική σκοπιμότητα υποβάθμισε την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση σε μια ελάσσονος χαρακτήρα διαδικασία στην οποία πορεύεται μόνη.
Ο νέος νόμος για την τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι άλλη μία χαμένη ευκαιρία για το ελληνικό πανεπιστήμιο.
Όχι μόνο δε συμπορευόμαστε με τις διεθνείς εξελίξεις αλλά πιστοποιούμε με τον πιο επίσημο τρόπο την υστέρησή μας.
Για το λόγο αυτό, πραγματικά με λύπη, διαπιστώνουμε πως δεν μπορούμε να συναινέσουμε στην πρόταση της κυβέρνησης.
