Προς μια Αειφόρο Παγκόσμια Κοινωνία: Οι Αναπτυξιακές Επιλογές της Ελλάδας
Ομιλία στο Συνέδριο Athens Summit με θέμα την κλιματική αλλαγή
Κυρίες και Κύριοι,
Το αναπτυξιακό δίλημμα που αντιμετωπίζουμε
Σε μια από τις πλέον γνωστές ραψωδίες της Ιλιαδας, την Ι’, ο Οδυσσέας συνοδευμένος από τον Αίαντα και τον Φοίνικα επισκέπτεται τη σκηνή του Αχιλλέα με σκοπό να τον πείσει να επιστρέψει στο πεδίο της μάχης, από το οποίο έχει αποχωρήσει μετά την αρπαγή της Βρισηίδας από τον Αγαμέμνονα.
Ο πολυμήχανος Οδυσσέας αναπτύσσει τα επιχειρήματα του επικαλούμενος αρχικά την ευγενή καταγωγή του Αχιλλέα και στη συνέχεια τις τιμές και τα δώρα που προτίθεται να παραχωρήσει ο Αγαμέμνονας, αρκεί ο Αχιλλέας να επιστρέψει στη μάχη.
Στο τέλος, όμως, ο Οδυσσέας δεν μασάει τα λόγια του.
Περιγράφει ξεκάθαρα τη δεινή θέση στην οποία έχουν περιέλθει οι Αχαιοί. Τονίζει δε στον Αχιλλέα, ότι ενώ η επιστροφή του στο πεδίο της μάχης σήμερα είναι ικανή να ανατρέψει τη κατάσταση, αύριο αυτό μπορεί να μην είναι αρκετή για να σώσει την εκστρατεία από βέβαιη καταστροφή.
Το δίλημμα που αντιμετωπίζουμε σήμερα στη σχέση μας με το φυσικό περιβάλλον και τις αναπτυξιακές μας επιλογές έχει πολλές ομοιότητες με αυτό που θέτει ο Οδυσσέας στον Αχιλλέα.
Η πρόκληση της επιλογής των βέλτιστων αναπτυξιακών πολιτικών, υπό το πρίσμα της κρίσης της κλιματικής αλλαγής, αποτελεί πραγματικά τη μεγαλύτερη απειλή που αντιμετωπίζει σήμερα ο πλανήτης μας.
Η ανθρωπότητα καλείται να απαντήσει άμεσα στο εξής βασικό ερώτημα: θα συνεχίσει να καλύπτει τις ενεργειακές της ανάγκες κυρίως από τα ορυκτά καύσιμα;
Εάν δεν αναλάβουμε συγκεκριμένες πρωτοβουλίες σήμερα, αύριο θα είναι πολύ αργά.
Η ανθρωπότητα καλείται να απαντήσει άμεσα στο εξής βασικό ερώτημα: θα συνεχίσει να καλύπτει τις ενεργειακές της ανάγκες κυρίως από τα ορυκτά καύσιμα (μέχρι αυτά να εξαντληθούν) με την συνεπακόλουθη περιβαλλοντική επιβάρυνση ή θα αναζητήσει άλλες λύσεις;
Κυρίες και Κύριοι,
Το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής
Στη διεθνή επιστημονική κοινότητα επικρατεί ομοφωνία ως προς την έκταση και τα αίτια του προβλήματος. Η κλιματική αλλαγή αποτελεί σημαντική απειλή για τον πλανήτη μας. Βασική αιτία είναι η ανθρώπινη δραστηριότητα.
• Το διοξείδιο του άνθρακα βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων 740.000 ετών. Μόνο από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης μέχρι και σήμερα, το διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα έχει αυξηθεί κατά 40%.
• Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 0,7C κατά τη διάρκεια του προηγούμενου αιώνα. Αυτό το γεγονός, από μόνο του, αποτελεί πρωτοφανή εξέλιξη στη παγκόσμια ιστορία.
• Η αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη έχει άμεση αιτιακή σχέση με τη συχνότητα εμφάνισης ακραίων καιρικών φαινομένων τα τελευταία χρόνια. Οι δέκα θερμότερες χρονιές από το 1850 και μετά έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαεπτά ετών.
Η αντιμετώπισή του στην Ελλάδα
Κρίσιμος στόχος για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής είναι η μέση αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη να μην υπερβεί τους 2 βαθμούς C σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα.
Για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός, σύμφωνα με την ΕΕ, θα πρέπει να μειωθούν κατά 60-80% οι εκπομπές διοξειδίου άνθρακα (CO2) στις βιομηχανικές χώρες έως το 2050 .
H Ελλάδα σήμερα έχει ήδη υπερβεί τα όρια εκπομπών που θέτει το Πρωτόκολλο του Κιότο.
Ωστόσο, οι επιδόσεις της Ελλάδας στον αγώνα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής είναι απογοητευτικές. H Ελλάδα σήμερα:
• Έχει ήδη υπερβεί τα όρια εκπομπών που θέτει το Πρωτόκολλο του Κιότο.
• Δεν θα πιάσει το στόχο για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας
• Έχει συνολική κατανάλωση ενέργειας που αυξάνεται κατά 2,7% κάθε χρόνο.
• Για κάθε μονάδα ΑΕΠ παράγει 41% περισσότερες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου σε σχέση με την ΕΕ-15
• Κάθε Έλληνας παράγει σχεδόν 12,4 τόνους αερίων του θερμοκηπίου κάθε χρόνο, δηλαδή 12% περισσοτέρους από τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο
• Έχει τη μεγαλύτερη εξάρτηση από πετρέλαιο σε όλη την Ευρώπη των 25
• Παράλληλα τα τελευταία χρόνια, η κυβέρνηση απάλλαξε από κάθε φόρο το λιγνίτη και το λιθάνθρακα, που αποτελούν τα πλέον ρυπογόνα καύσιμα,
• ενώ αδυνατεί να εφαρμόσει κίνητρα για την εξοικονόμηση ενέργειας και την εισαγωγή ΑΠΕ στον οικιακό τομέα.
Και πώς να συμβούν αυτά άλλωστε από τη στιγμή που εδώ και 7 μήνες δεν διαθέτουμε καν σύστημα καταγραφής των εκπομπών αερίων, με αποτέλεσμα η Ελλάδα να αποκλειστεί πρόσφατα από τους προβλεπόμενους ευέλικτους μηχανισμούς του Πρωτοκόλλου του Κιότο.
Ας μην κοροϊδευόμαστε. Η Ελλάδα μέχρι και σήμερα αντιμετώπιζε τις περιβαλλοντικές προκλήσεις με διάθεση υπεκφυγής και πολιτικές επιφανειακής συμμόρφωσης στους κανόνες της Ε.Ε. και των διεθνών οργανισμών.
Κυρίες και Κύριοι,
Μονόδρομος το μοντέλο της βιώσιμης ανάπτυξης
Η Ελλάδα, όπως και οι υπόλοιπες χώρες της περιφέρειας, οικοδόμησε το μεταπολεμικό μοντέλο ανάπτυξης της στην υπερκατανάλωση των φυσικών της πόρων.
Οι βασικοί στόχοι της αναπτυξιακής πολιτικής όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια των τελευταίων πενήντα ετών ήταν η οικονομική μεγέθυνση και η επίτευξη συνθηκών πλήρους απασχόλησης. Καμιά άλλη προτεραιότητα δεν είχε σημασία.
Αυτοί οι στόχοι, από μόνοι τους, σήμερα δεν αρκούν.
Στους παραδοσιακούς στόχους της αναπτυξιακής πολιτικής πρέπει να προσθέσουμε και τον στόχο της προστασίας του περιβάλλοντος.
Αναφέρομαι εδώ σε ένα νέο χρυσό κανόνα που θα εξασφαλίζει την αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ των φυσικών πόρων που καταναλώνουμε και του φυσικού κεφαλαίου που επανεπενδύουμε.
Το μοντέλο της βιώσιμης ανάπτυξης μπορεί να αποτελέσει αυτό το νέο χρυσό κανόνα.
Πρόκειται για ένα αναπτυξιακό υπόδειγμα που συνδυάζει την ανάγκη για οικονομική μεγέθυνση με σεβασμό προς το περιβάλλον, ένα υπόδειγμα που χρησιμοποιεί τους φυσικούς πόρους αρμονικά, έτσι ώστε να μην θίγεται η δυνατότητα των μελλοντικών γενεών να τους αξιοποιήσουν και αυτές με τη σειρά τους.
Υπάρχουν δυο βασικά χαρακτηριστικά του υποδείγματος της βιώσιμης ανάπτυξης που το κάνουν να ξεχωρίζει από προγενέστερα μοντέλα οικονομικής ανάπτυξης.
Το πρώτο έχει να κάνει με τις αξίες στις οποίες αυτό εδράζεται.
Για πρώτη φορά έχουμε ένα αναπτυξιακό πρότυπο που δίνει ισομερή έμφαση στο δικαίωμα τόσο των σημερινών όσο και των μελλοντικών γενεών να έχουν πρόσβαση στους φυσικούς πόρους. Ενσωματώνει δηλαδή, στις προτεραιότητες του, την έννοια της διαγενεακής δικαιοσύνης.
Πρέπει να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους: η εθνική πολιτική μας για την ανάπτυξη, όπως την ξέρουμε μέχρι σήμερα, σπάνια έχει λειτουργήσει με γνώμονα τα μακροχρόνια συμφέροντα των μελλοντικών γενιών.
Σήμερα, περισσότερο ίσως από ποτέ στο παρελθόν, το δικαίωμα των μελλοντικών γενεών να ζήσουν σε έναν οικολογικά ισορροπημένο και βιολογικά ποικίλο πλανήτη τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Αυτό δε μπορεί να συνεχιστεί άλλο.
Σήμερα, περισσότερο ίσως από ποτέ στο παρελθόν, το δικαίωμα των μελλοντικών γενεών να ζήσουν σε έναν οικολογικά ισορροπημένο και βιολογικά ποικίλο πλανήτη τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Και αυτό οφείλεται στο ότι επί δεκαετίες οι πολιτικές μας αγνοούν συστηματικά την αρχή της διαγενεακής δικαιοσύνης με τραγικές φυσικά επιπτώσεις για το περιβάλλον.
Τι πρέπει να κάνουμε από δω και μπρος;
Καταρχας πρέπει να κάνουμε μια εθνική απογραφή των αναπτυξιακών φυσικών πόρων. Να μετρήσουμε το περιβαλλοντικό έλλειμμα, να χαρτογραφήσουμε τις αναπτυξιακές προτεραιότητές μας και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους, και να θέσουμε συγκεκριμένους και υλοποιήσιμους στόχους.
Να μάθουμε επιτέλους ποιος είναι ο φυσικός πλούτος που έχουμε σήμερα, να ορίσουμε τι θέλουμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές αύριο και να σχεδιάσουμε τρόπους κάλυψης τους περιβαλλοντικού μας ελλείμματος.
Το μοντέλο της βιώσιμης ανάπτυξης όμως διαφοροποιείται από τα παλαιοτέρα υποδείγματα και από την επιλεκτική χρήση τεχνολογικών λύσεων.
Παραδοσιακά, το μοναδικό κριτήριο για την εφαρμογή καινοτόμων τεχνολογικά λύσεων ήταν το κριτήριο της υπεραξίας. Εάν μια συγκεκριμένη τεχνολογία μπορούσε να προσφέρει υπεραξίες σε σχέση με τις εναλλακτικές επιλογές, τότε η εφαρμογή της αποτελούσε μονόδρομο. Το ενδεχόμενο περιβαλλοντικό κόστος δεν υπολογιζόταν.
Στη σημερινή πραγματικότητα όμως αυτό δεν αρκεί. Η επιλεκτική χρήση τεχνολογικών εφαρμογών με την παράλληλη συνεκτίμηση του περιβαλλοντικού τους κόστους πρέπει να αποτελέσει θεμελιώδη αρχή του μοντέλου ανάπτυξής μας.
Οι «πράσινες τεχνολογίες» βέβαια σε καμιά περίπτωση δεν αποτελούν φτηνές λύσεις. Αν και το κόστος χρήσης τους αναμένεται να μειωθεί σημαντικά τα επόμενα χρόνια, αποτελούν σαφέστατα ακριβότερες επιλογές από τις τεχνολογίες που αντικαθιστούν.
Οι «πράσινες τεχνολογίες» βέβαια σε καμιά περίπτωση δεν αποτελούν φτηνές λύσεις. Αν και το κόστος χρήσης τους αναμένεται να μειωθεί σημαντικά τα επόμενα χρόνια, αποτελούν σαφέστατα ακριβότερες επιλογές.
Εύλογα θα μπορούσε λοιπόν κάποιος να αναρωτηθεί: «καλά είναι όλα αυτά, για τη λελογισμένη αξιοποίηση των φυσικών πόρων και τα δικαιώματα των μελλοντικών γενεών, αλλά γιατί να μην λειτουργήσουμε σαν πονηροί βαλκάνιοι;»
Το κόστος από τη περιβαλλοντική υποβάθμιση, ειδικότερα όσον αφορά το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής που είναι και το πλέον φλέγον αυτή τη στιγμή, δεν βαραίνει αποκλειστικά τις επιχειρήσεις και τα έθνη που το δημιουργούν. Αντίθετα μετακυλίεται σε όλους μας. Το ίδιο όμως ισχύει και για τα οφέλη από την εφαρμογή φιλικών προς το περιβάλλον αναπτυξιακών πολιτικών.
«Γιατί, λοιπόν να μην αφήσουμε τους άλλους να εφαρμόσουν τις δαπανηρές λύσεις τους και να επωφεληθούμε παράλληλα από αυτές;» Θα μπορούσε να ρωτήσει κάποιος.
Πρόκειται για ένα επιχείρημα που έχω ακούσει επανειλημμένα σε κατ’ ιδίαν συζητήσεις. Είναι δυστυχώς και ένα επιχείρημα που, κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, φαίνεται να εμποτίζει τη λογική των εφαρμοζόμενων δημόσιων πολιτικών στην Ελλάδα.
Είναι όμως και λάθος.
Σήμερα, δεν είναι αναγκαίο κάποιος να διακατέχεται από μεταϋλιστικές αξίες για να προωθεί την εφαρμογή φιλικών προς το περιβάλλον πολιτικών και τεχνολογιών. Αρκεί να μπορεί να βλέπει το συμφέρον του, κοιτάζοντας στο μέλλον.
Ο τομέας των πράσινων τεχνολογιών είναι ένας από τους ταχυτέρα αναπτυσσόμενους στην παγκόσμια οικονομία. Εκτιμάται ότι η ηλιακή ενέργεια μέσα στην επόμενη δεκαετία θα συγκροτήσει μια αγορά αξίας $69 δισ.
Ο τομέας των πράσινων τεχνολογιών είναι ένας από τους ταχυτέρα αναπτυσσόμενους στην παγκόσμια οικονομία. Εκτιμάται ότι η ηλιακή ενέργεια μέσα στην επόμενη δεκαετία θα συγκροτήσει μια αγορά αξίας $69 δισ. (το 2007 είχε αξία $16 δισ.) και η αιολική ενέργεια μια αγορά αξίας $61 δισ. (το 2007 είχε αξία $18 δισ.).
Η Ευρώπη αποτελεί τη μεγαλύτερη αγορά αιολικής ενέργειας στον κόσμο καλύπτοντας το 75% της δυναμικότητας της παγκόσμιας αγοράς. Η αγορά αιολικής ενέργειας αυξήθηκε κατά 32% το έτος που μας πέρασε. Επτά από τις 10 μεγαλύτερες επενδύσεις σε αιολική ενέργεια βρίσκονται στην Ευρώπη (Γερμανία, Ισπανία, Δανία, Ιταλία, Ην. Βασίλειο, Πορτογαλία, Γαλλία). Μέσα σε μία εικοσαετία, με τη βοήθεια της τεχνολογικής προόδου, η ηλεκτροπαραγωγή από ανεμογεννήτριες εκατονταπλασιάστηκε και το κόστος μειώθηκε κατά 50%.
Η αγορά των καθαρών τεχνολογιών όλο και μεγαλώνει. Μόνο το 2006 εμφανίστηκαν παγκοσμίως 500 νέες εταιρείες καθαρής τεχνολογίας. Η αξία των μετοχών των εταιρειών καθαρής τεχνολογίας στους τομείς της ηλιακής ενέργειας και των βιοκαυσίμων αυξήθηκε κατά 158%. Στους τομείς της αιολικής ενέργειας, των υδάτων και στη διαχείριση των απορριμμάτων υπάρχουν επίσης Ανεκμετάλλευτες ευκαιρίες. Υπάρχουν ακόμα πολλά περιθώρια έρευνας στον τομέα της τεχνολογίας της βιομάζας και της γεωθερμικής ενέργειας.
Οι μελλοντικές προοπτικές του τομέα των πράσινων τεχνολογιών είναι εξαιρετικές. Η άνοδος στις τιμές του πετρελαίου και του αερίου, αλλά και η αυξανομένη ευαισθητοποίηση της παγκόσμιας κοινότητας για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την αλόγιστη χρήση ορυκτών καυσίμων, δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για την ανάπτυξή τους.
Σε αυτό το «νέο μεγάλο παιχνίδι» η Ελλάδα δεν πρέπει να μείνει απέξω. Η χώρα μας έχει την τύχη να έχει πρόσβαση σε ανεξάντλητους φυσικούς πόρους με τη μορφή αιολικής, ηλιακής αλλά και γεωθερμικής ενεργείας.
Σε αυτό το «νέο μεγάλο παιχνίδι» η Ελλάδα δεν πρέπει να μείνει απέξω.
Οφείλουμε να εκμεταλλευτούμε αυτό το συγκριτικό πλεονέκτημα δημιουργώντας κίνητρα για την ανάπτυξη των σχετικών αγορών. Και εδώ δεν αναφέρομαι μόνο στις καταναλωτικές αγορές, αν και αυτές αναμφίβολα αποτελούν το πρώτο βήμα, αλλά και στις αγορές προϊόντων, υπηρεσιών και τεχνογνωσίας.
Η πράσινη οικονομία λοιπόν αποτελεί ένα κρίσιμο στοίχημα, μια πρόκληση και μια νέα προοπτική για την ανάδειξη νέων επιχειρηματιών και επιχειρήσεων, για τη διαμόρφωση μιας νέας αγοράς και μιας νέας εμπορευματικής δυναμικής.
Απαιτείται καταρχάς η δημιουργία αυτοτελούς Υπουργείου Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Οικισμού.
Για όλα αυτά απαιτούνται σημαντικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις, όπως:
• Απαιτείται καταρχάς η δημιουργία αυτοτελούς Υπουργείου Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Οικισμού, Υ.ΠΕ.ΧΩ. με αντικείμενο την προστασία και διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος.
• Όπως επίσης σχεδιασμός μιας «Εθνικής Στρατηγικής Βιώσιμης Ανάπτυξης» σε συνεργασία με άλλα Υπουργεία και οργανισμούς, σύμφωνα με τη πρόταση που έχουμε διατυπώσει, ώστε τα συμμετέχοντα Υπουργεία και οργανισμοί να υποβάλουν την δική τους «Στρατηγική Βιώσιμης Ανάπτυξης» που θα περιγράφει τους στόχους και το στρατηγικό σχέδιο για την ενσωμάτωση της βιώσιμης ανάπτυξης στις πολιτικές, τα προγράμματα και τις λειτουργίες τους.
• Ύστερα πρέπει να καταγράφει το σύνολο του φυσικού πλούτου της χώρας δημιουργώντας «Πράσινους Εθνικούς Λογαριασμούς», μιας ηλεκτρονικής βάσης δεδομένων, απλής, χρηστικής και ανοικτής σε όλους τους πολίτες. Παρακολούθηση των μεταβολών με χρήση απλών και πρακτικών δεικτών σε όλα τα επίπεδα του κράτους και κυρίως στους ΟΤΑ.
• «Πρασίνισμα» του φορολογικού συστήματος έτσι ώστε να μετακινηθεί το φορολογικό βάρος προς λειτουργίες και προϊόντα που προκαλούν περιβαλλοντική επιβάρυνση και να εξαλειφθούν σταδιακά οι φορολογικές ελαφρύνσεις και επιδοτήσεις προς αυτά.
• Η εισαγωγή της περιβαλλοντικής διάστασης σε όλες τις πολιτικές κινήτρων για την ανάπτυξη καθαρών τεχνολογιών ώστε να πετύχουμε βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος, δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και ενίσχυση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας.
• Απαιτούνται προγραμματικές συμφωνίες μεταξύ κυβέρνησης και επιχειρήσεων, για τον περιορισμό των ρύπων και εκπομπών.
• Είναι ακόμα αναγκαίοι οι καθαροί κανόνες για την ανάπτυξη των ΑΠΕ και την ελαχιστοποίηση των σημερινών εξαιρετικά χρονοβόρων διαδικασιών έκδοσης αδειών εγκατάστασης. Απαιτείται απλοποίηση της νομοθεσίας και προσαρμογή της ανά τεχνολογία ΑΠΕ.
Κυρίες και Κύριοι,
Δεν θα ήθελα να σας κουράσω άλλο. Θέλω μόνο να υπογραμμίσω, και με αυτό τελειώνω, ότι το στοίχημα της βιώσιμης ανάπτυξης είναι ένα στοίχημα που πρέπει να κερδίσει η Ελλάδα.
Με το κατάλληλο σχεδιασμό και με συστηματική δουλειά είναι εφικτό να συνδυάσουμε αρμονικά τη προστασία του φυσικού περιβάλλοντος με την οικονομική ανάπτυξη, εξασφαλίζοντας την έγκαιρη είσοδο μας σε ένα νέο πεδίο οικονομικής δραστηριότητας.
Σας ευχαριστώ για τη προσοχή σας.
