Ενεργειακή ασφάλεια και γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας
Κεντρική ομιλία στο συνέδριο του ΔΙΚΕΜΕΠ The Wider Black Sea Area and the Great Energy Game
Κυρίες και Κύριοι,Θα ήθελα καταρχάς να ευχαριστήσω τους διοργανωτές του συνεδρίου για την ευγενική τους πρόσκληση. Αισθάνομαι πάρα πολύ ευτυχής που βρίσκομαι σήμερα εδώ μαζί σας, και θέλω να συγχαρώ το ΔΙΚΕΜΕΠ που είχε και την πρωτοβουλία για τη διοργάνωση αυτού του συνεδρίου.
Τα ζητήματα που απασχολούν τον κόσμο της ενέργειας έχουν πάντα ένα ιδιαίτερο αναπτυξιακό ενδιαφέρον. Κανένα άλλο πεδίο εφαρμογής δημοσίων πολιτικών δεν έχει τόσες πολυεπιπεδες και σημαντικές επιπτώσεις στη συλλογική και ατομική μας ευημερία.
Η ενεργειακή πολιτική επηρεάζει όχι μόνο τη ποιότητα ζωής που απολαμβάνουμε σήμερα σαν οργανωμένη κοινωνία, αλλά και τις επιλογές που έχουμε σαν μεμονωμένοι καταναλωτές, και βέβαια και τον τρόπο με τον οποίο θα ζήσουν οι μελλοντικές γενιές και τη σχέση που θα έχουν με το φυσικό περιβάλλον.
Η εξασφάλιση του επιθυμητού βαθμού ενεργειακής ασφάλειας αποτελεί στόχο μείζονος σημασίας για όλες τις δημοκρατικές και προοδευτικές κυβερνήσεις. Σήμερα όμως η επίτευξη αυτού του στόχου είναι δυσκολότερη από ποτέ.
Οι αλυσιδωτές αντιδράσεις από τη δραματική αύξηση στις τιμές των ορυκτών καυσίμων και τροφίμων τους τελευταίους μήνες αλλά και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, της σημαντικότερης ίσως πρόκλησης που αντιμετωπίζει σήμερα η ανθρωπότητα, έχουν δημιουργήσει ένα εξαιρετικά περίπλοκο πεδίο εφαρμογής δημόσιων πολιτικών.
Η ευρύτερη περιοχή της Μαύρης Θάλασσας δεν παραμένει φυσικά ανεπηρέαστη από τις εξελίξεις στις διεθνείς αγορές. Η γεωγραφική θέση της, την καθιστά κομβικό σημείο μεταφοράς ενέργειας και έχει ως άμεση συνέπεια τη γεωπολιτική της αναβάθμιση.
Η ισχύς στο ενεργειακό παιχνίδι δεν κατέχεται μόνο από αυτόν που είναι ευλογημένος να παράγει ενέργεια στο έδαφος του αλλά και από αυτόν που ελέγχει την ενεργειακή ροή προς τις παγκόσμιες αγορές.
Η επιτυχής εκμετάλλευση όμως των ευκαιριών έχει ως προϋπόθεση την υιοθέτηση προσεκτικών στρατηγικών επιλογών.
Κυρίες και Κύριοι,
Ποιες είναι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε σήμερα;
Η ενεργειακή και διατροφική κρίση
Μια απλή ματιά στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων και στους τίτλους των ειδήσεων αρκεί για να αντιληφθούμε το μέγεθος της απειλής που αντιμετωπίζουμε σήμερα. Η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει ένα σημαντικό έλλειμμα πόρων.
Οι διαρκώς αυξανόμενες τιμές στα ορυκτά καύσιμα αλλά και στα τρόφιμα έχουν δημιουργήσει μια κατάσταση άνευ προηγούμενου. Οι επιπτώσεις της κρίσης δεν είναι απλά οικονομικές ή περιβαλλοντικές είναι ταυτόχρονα και γεωπολιτικές. Ο κίνδυνος που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι αυτός της διεξαγωγής μιας παγκόσμιας κούρσας για την εξασφάλιση των αναγκαίων ενεργειακών και διατροφικών πόρων. Μια νέα παγκόσμια διαμάχη όπου το ζητούμενο δεν θα είναι η εξασφάλιση αμυντικών συμμαχιών αλλά ορυκτών καυσίμων και τροφίμων.
Ποιες είναι οι αιτίες;
Πρώτον, μια ολοένα μεγαλύτερη και πλουσιότερη παγκόσμια κοινότητα απαιτεί διαρκώς πρόσβαση σε μεγαλύτερες πηγές φυσικών πόρων. Ο πληθυσμός του πλανήτη μας αναμένεται να αυξηθεί από 6,6 δισεκατομμύρια σήμερα σε περισσότερα από 9 δισεκατομμύρια μέχρι το 2050.
Ποτέ άλλοτε στην παγκόσμια ιστορία η ζήτηση δεν αυξανόταν τόσο γρήγορα και σε τέτοιο βαθμό. Εν αντιθέσει με το πρόσφατο παρελθόν, αυτή τη φορά η αύξηση της ζήτησης δεν έρχεται από τον ανεπτυγμένο Βορρά αλλά από τον υπό ανάπτυξη Νότο. Η ζήτηση για ενέργεια στο νέο παγκοσμιοποιημένο Νότο αναμένεται να ξεπεράσει το Βορρά μέχρι το έτος 2025.
Καθώς η Ινδία, η Κίνα αλλά και οι υπόλοιπες αναπτυσσόμενες χώρες απολαμβάνουν πρωτοφανείς ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης, οι πολίτες τους επιζητούν αλλά και έχουν την οικονομική δυνατότητα να αποκτήσουν, τα επίπεδα διαβίωσης των βιομηχανικά ανεπτυγμένων χωρών. Κάθε μέρα, 20.000 νέα αυτοκίνητα κυκλοφορούν στους δρόμους της Κίνας. Κάθε εβδομάδα δυο νέα εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρισμού από λιθάνθρακα προστίθενται στο δίκτυο της.
Δεύτερον, η ζήτηση για ενέργεια αυξάνεται τη στιγμή που τα αποθέματα φθηνού πετρελαίου και αεριού ολοένα και φθίνουν. Το πετρέλαιο και το αέριο γίνονται ολοένα και πιο ακριβά μια και τα ευκόλως εκμεταλλεύσιμα κοιτάσματα έχουν ήδη αξιοποιηθεί.
Σαν αποτέλεσμα της παγκόσμιας αύξησης στη ζήτηση παρατηρούμε μια αύξηση στις επενδύσεις σε εναλλακτικές πηγές κάλυψης των ενεργειακών αναγκών. Ορισμένες εξ αυτών είναι πραγματικά φιλικές προς το περιβάλλον όπως οι ΑΠΕ, άλλες όμως, όπως η πυρηνική ενέργεια, παραμένουν αμφιλεγόμενες. Δυστυχώς, κατά τη διάρκεια της επόμενης δεκαετίας η πλέον δημοφιλής λύση θα είναι μάλλον ο λιθάνθρακας. Ένα καύσιμο φθηνό και εύκολα πρόσβασιμο, το οποίο όμως έχει ένα σημαντικό περιβαλλοντικό κόστος που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε.
Τρίτον, αντιμετωπίζουμε μια περίοδο εξωπραγματικού πληθωρισμού στις τιμές των τροφίμων. Σύμφωνα με το Διεθνή Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας των Ην. Εθνών, οι τιμές των τροφίμων αυξήθηκαν κατά 57% διεθνώς από το Μάρτιο του 2007 μέχρι και το Μάρτιο του 2008. Μόλις τις τελευταίες εβδομάδες είδαμε βίαιες διαδηλώσεις κατά της ακρίβειας στην Αίγυπτο, την Αιθιοπία και την Ινδονησία.
Οι υψηλές τιμές στα τρόφιμα είναι στενά συνδεδεμένες με την αύξηση του κόστους της ενέργειας. Το ακριβό πετρέλαιο έχει εκτινάξει το κόστος χρήσης λιπασμάτων και άρδευσης για πολλούς αγρότες στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Ταυτόχρονα, το Ελντοράντο των βιοκαυσίμων έχει περιορίσει τις εκτάσεις που αφιερώνονται στη διατροφική καλλιέργεια. Και όλα αυτά τη στιγμή που η παγκόσμια τράπεζα προβλέπει μια αύξηση της ζήτησης για τρόφιμα κατά 50% μέχρι και το 2030.
Ταυτόχρονα όμως η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει και το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής.
Η πρόκληση της κλιματικής αλλαγής
Η κλιματική αλλαγή είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση σε πλανητικό επίπεδο. Οι επιπτώσεις της αφορούν ολόκληρο τον κόσμο και δεν είναι μόνον περιβαλλοντικές. Είναι οικονομικές, κοινωνικές και σίγουρα πολιτικές.
Η κλιματική αλλαγή παράγει νέες ανισότητες, τόσο ανάμεσα στις χώρες, όσο και ανάμεσα σε κοινωνικές ομάδες που πλήττονται διαφορετικά στην ίδια χώρα. Οι συνέπειές της πλήττουν ιδιαίτερα τις αδύνατες κοινωνικές κατηγορίες και τις αναπτυσσόμενες χώρες. Η Μεσόγειος και η Ελλάδα αναμένεται επίσης να υποφέρουν αναλογικά περισσότερο.
Το φαινόμενο αυτό μας φέρνει όλους αντιμέτωπους με νέες προκλήσεις, σε όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής: την οργάνωση της παραγωγής και της κοινωνίας, τις αναπτυξιακές προτεραιότητες, τα καταναλωτικά πρότυπα. Σήμερα είναι πια προφανές ότι αναλυτικά μοντέλα και νοοτροπίες που έρχονται από το παρελθόν, έχουν εξαντλήσει πλήρως τις δυνατότητές τους να δώσουν λύσεις στο παρόν και για το μέλλον.
Σήμερα ξέρουμε ότι μέχρι το 2030, οι παγκόσμιες ενεργειακές ανάγκες, αναμένεται να είναι 50% μεγαλύτερες από σήμερα. Ξέρουμε ότι οφείλουμε να μειώσουμε κατά 50% τις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου μέχρι το 2050, για να αποφευχθούν σοβαρές αλλαγές στο κλίμα της Γης. Και ξέρουμε ότι αυτές οι δύο απαιτήσεις, που σε πρώτη ματιά φαίνονται αντιφατικές, πρέπει να υπηρετηθούν ταυτόχρονα.
Σήμερα ξέρουμε ότι η κλιματική αλλαγή θα έχει σοβαρές επιπτώσεις ακόμα και για τη διεθνή ασφάλεια και σταθερότητα, πιθανότατα πολύ μεγαλύτερες από εκείνες που μπορεί να παράξει η δράση της οργανωμένης τρομοκρατίας.
Ξέρουμε τέλος, ότι το κόστος της αντιμετώπισης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην οικονομία και στην κοινωνία, θα είναι πολύ μεγαλύτερο από το κόστος της πρόληψης αυτών των επιπτώσεων -και τελικά θα αποδειχτεί δυσβάσταχτο τόσο για την ανάπτυξη, όσο και για την κοινωνική συνοχή.
Κυρίες και Κύριοι,
Μια κρίση αποτελεί πάντα αφορμή για προβληματισμό. Αποτελεί όμως και ευκαιρία για δημιουργικό αναστοχασμο.
Σήμερα η περιοχή της Μαύρης Θάλασσας διέρχεται μια περίοδο αναταράξεων και γεωπολιτικών αλλαγών που την καθιστούν πλέον επίκεντρο της διεθνούς κοινότητας.
Οι μεγάλοι ενεργειακοί πρωταγωνιστές, οι ΗΠΑ και η Ρωσία, επιχειρούν να διασφαλίσουν το μεγαλύτερο μερίδιο πολιτικής και οικονομικής επιρροής και ισχύος στους ενεργειακούς σχεδιασμούς, για την ανάπτυξη των δικτύων, τη διαχείριση των αγωγών μεταφοράς, αλλά και τη λειτουργία των αγορών.
Οι χώρες της ευρύτερης περιοχής, στο μέτρο του δυνατού, πρέπει να κάνουν το ίδιο.
Η γεωπολιτική αναβάθμιση της ευρύτερης περιοχής δημιουργεί ευκαιρίες. Η αποτελεσματική εκμετάλλευση τους όμως έχει ως προϋπόθεση το προσεκτικό σχεδιασμό και την υιοθέτηση των κατάλληλων στρατηγικών επιλογών.
Η πρώτη στρατηγική επιλογή περνάει μέσα από την ισόρροπη διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών αλλά και των δικτύων μεταφοράς.
Με δεδομένη την ασταθή φύση του διεθνούς συστήματος, τις ανατροπές στα σημεία παραγωγής και την ολοένα και αυξανόμενη ζήτηση ενέργειας ένα από τα κύρια προβλήματα που επηρεάζουν σημαντικά τη διαθεσιμότητα πετρελαίου και αεριού σήμερα είναι και τα σημεία ασφυξίας της ενεργειακής ροής του πλανήτη. Τα γνωστά chokepoints.
Η διαφοροποίηση των δικτύων μεταφοράς εξασφαλίζει την αποσυμφόρηση τους όπως και την εξασφάλιση της ομαλής ροής προς τους καταναλωτές.
Σήμερα, όπως είναι γνωστό, δυο αγωγοί βρίσκονται στη φάση σχεδιασμού και κατασκευής στη χώρα μας.
Η σημασία του αγωγού Μπουργκάς – Αλεξανδρούπολη, ως τμήμα ενός πολυεθνικού διηπειρωτικού δικτύου μεταφοράς πετρελαίου, η διασύνδεση για το φυσικό αέριο Τουρκίας – Ελλάδας – Ιταλίας, ο αγωγός Σάουθ Στριμ και η δυνατότητα να διέρχεται ένα τμήμα του από την Ελλάδα, είναι μερικά από τα έργα που θα επιτρέψουν την προοδευτική διασύνδεση των ενεργειακών αγορών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, της Κασπίας και της Μαύρης Θάλασσας και θα προσδώσουν ιδιαίτερο ρόλο στην Ελλάδα.
Στρατηγικός στόχος της Ελλάδας αλλά και των χωρών της περιοχής πρέπει να είναι η περαιτέρω διαφοροποίηση των δικτύων μεταφοράς.
Εδώ δεν μπορώ παρά να χαιρετήσω τη πρόσφατη συμφωνία για την προώθηση του λεγόμενου πανευρωπαϊκού αγωγού πετρελαίου (PEOP). Το πρόγραμμα προβλέπει την κατασκευή ενός αγωγού από το λιμάνι της Κωνστάνζας στη Μαύρη Θάλασσα, που θα περνά μέσω της Ρουμανίας, της Σερβίας, της Κροατίας και της Σλοβενίας και θα καταλήγει στην Τεργέστη της Ιταλίας.
Μια ακόμα σημαντική προσπάθεια στη περιοχή είναι και αγωγός ΑΜΒΟ που αναμένεται να συνδέσει τη Μαύρη Θάλασσα με την Αδριατική μέσω Βουλγαρίας, ΦΥΡΟΜ και Αλβανίας. Παρά το γεγονός ότι ο συγκεκριμένος αγωγός πρόκειται να λειτουργήσει ανταγωνιστικά σε σχέση με τον Σάουθ Στριμ, η προσωπική μου άποψη είναι αποτελεί θετική εξέλιξη και προωθεί το στόχο της επίτευξης ενεργειακής ασφάλειας για την ευρύτερη περιοχή.
Η ισόρροπη διαφοροποίηση όμως δεν έχει να κάνει μόνο με την διαφοροποίηση των δικτύων μεταφοράς έχει να κάνει και με την επίτευξη της επιθυμητής ισορροπίας όσον αφορά τη προέλευση τους.
Η Ρωσία αποτελεί αυτή τη στιγμή το σημαντικότερο προμηθευτή της Ευρώπης.
Η Ρωσία είναι αναμφισβήτητα ένας ισχυρός εταίρος. Η εταιρική ενεργειακή σχέση Ε.Ε.- Ρωσίας είναι ζωτικής σημασίας για όλους. Μια σχέση, η οποία θα πρέπει να βασίζεται στην αναγνώριση της αλληλεξάρτησης, της εγγύησης των επενδύσεων και της αμοιβαιότητας, όσον αφορά στην πρόσβαση στις αγορές και τις υποδομές.
Δεν πρέπει όμως η Ρωσία να είναι ο αποκλειστικός προμηθευτής της Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό, έχει ιδιαίτερη σημασία η ενθάρρυνση της κατασκευής αγωγών μεταφοράς φυσικού αερίου από την Κασπία και τη Μέση Ανατολή. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η δημιουργία σταθμών αποθήκευσης υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Ωστόσο είναι απαραίτητο και η Ευρώπη να αναπτύξει μια υγιή σχέση με τη Ρωσία. Οι χώρες της περιοχής και ειδικά η Ελλάδα μπορούν να επιτελέσουν έναν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο σε αυτή τη προσπάθεια λειτουργώντας ως γέφυρες συνεργασίας για την εξομάλυνση των προβλημάτων που δημιουργούνται.
Η δεύτερη στρατηγική επιλογή έχει να κάνει με την ίδια την Ευρώπη. Η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει ένα πιο ενεργητικό ρόλο στην ευρύτερη περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.
Η συνεργασία μεταξύ του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας του Ευξείνου Πόντου (ΟΣΕΠ) και της ΕΕ δεν μπορεί να βασιστεί μόνο στις καλές προθέσεις των χωρών που αποτελούν μέλη και των δυο οργανισμών.
Η ΕΕ πρέπει να είναι παρούσα στη περιοχή. Η επίτευξη του επιθυμητού βαθμού ενεργειακής ασφάλειας για την Ευρώπη άλλωστε έχει να κάνει όχι μόνο με την εξασφάλιση της προσφοράς και της ζήτησης αλλά και με την ασφάλεια της μεταφοράς.
Μεταξύ της ΕΕ και των χωρών που συγκροτούν τον Οργανισμό Οικονομική Συνεργασίας του Ευξείνου Πόντου υπάρχει ήδη σημαντική ταύτιση απόψεων σε μείζονα θέματα.
Αυτό το συμπέρασμα προκύπτει αβίαστα και από τη Διακήρυξη του Μπακού του 2003 αλλά και από το Σχέδιο Δράσης για την Ενέργεια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου που εγκρίθηκε το 2007.
Ειδικότερα, υπάρχει συμφωνία επί της αρχής για:
• την ανάγκη ανοίγματος των σχετικών αγορών,
• τη δημιουργία κοινών κανόνων για όλους τους εμπλεκόμενους φορείς στο τομέα της ενέργειας,
• τη περαιτέρω διαφοροποίηση και διασύνδεση των ενεργειακών δικτύων,
• για την επίτευξη αυξημένης ενεργειακής επάρκειας,
• για την ενθάρρυνση των ξένων επενδύσεων στη περιοχή,
• και φυσικά για την ανάγκη υιοθέτησης αυστηρών περιβαλλοντικών προτύπων.
Σημαντική εξέλιξη στις σχέσεις ΕΕ-ΟΣΕΚ αποτελεί η πρωτοβουλία περιφερειακής συνεργασίας της ΕΕ για την Συνεργεία του Ευξείνου Πόντου, σαν τμήμα της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτνίασης.
Φυσικά κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί το γεγονός ότι αυτές οι πρωτοβουλίες δεν γίνονται πάντοτε εύκολα αποδεκτές από όλες τις χώρες της περιοχής.
Ωστόσο, είμαι αισιόδοξος ότι σε βάθος χρόνου και δεδομένης της αύξησης των ενεργειακών αναγκών της Ευρώπης θα έχουμε περισσότερες ευκαιρίες για την αποτελεσματικότερη συνεργασία των χωρών της περιοχής με την ΕΕ.
Κυρίες και Κύριοι,
Δεν θα ήθελα να σας κουράσω άλλο. Θέλω μόνο να υπογραμμίσω, και με αυτό τελειώνω, ότι το στοίχημα της επίτευξης του επιθυμητού βαθμού ενεργειακής ασφάλειας είναι ένα στοίχημα που πρέπει να κερδίσει η ευρύτερη περιοχή της Μαύρης Θάλασσας.
Με αυτές τις σκέψεις για την Ελλάδα και τις δυνατότητες που απαιτούνται στην ευρύτερη αγορά της περιοχής θέλω να σας ευχαριστήσω για την πρόσκληση και να ευχηθώ κάθε επιτυχία στις εργασίες του Συνεδρίου σας.
Σας ευχαριστώ για τη προσοχή σας.
